زنان مهاجر افغان در نزدیک مرز با ایران. عکس: پکچرالیانس
زنان مهاجر افغان در نزدیک مرز با ایران. عکس: پکچرالیانس

ایران که از زمان تصرف قدرت توسط طالبان با شمار بسیار زیاد پناهجویان از افغانستان روبرو است، می گوید که به دلیل مشکلات اقتصادی توانایی رسیدگی به آن ها را ندارد. از سوی دیگر پناهجویان افغان در این کشور از بدرفتاری روز افزون شکایت دارند.

گروهی از طالبان که شوهر زهرا حسینی را کشتند، به او یک معامله پیشنهاد کردند: «با یکی از ما ازدواج کن تا در امنیت زندگی کنی.» شوهر او در فعالیت های اجتماعی شرکت داشت. 

حسینی که ۳۱ سال داشت، تصمیم گرفت به ایران فرار کند. او و دو فرزند کوچکش پای پیاده، با موتر سایکل و لاری بیابان هایی را پشت سر گذاشتند که در آن جا قانون حکمفرما نیست.

پس از این که افغانستان در پی خروج نیروهای امریکایی و تصرف قدرت توسط طالبان، دچار بحران اقتصادی شد، مرز مشترک ۹۶۰ کیلومتری با ایران به یک راه نجات برای افغان هایی تبدیل شد که در جستجوی ناامیدانه به دنبال پول و کار دسته دسته سوار وانت های قاچاقبران می شدند.

اما در هفته های گذشته، با افزایش شمار پناهجویانی که به ایران سفر می کردند، تنش در روابط دو کشور شدیدا افزایش یافت. گفته می شود که روزانه حدود ۵ هزار افغان از این مرز وارد ایران می شدند.

در هفته های گذشته درگیری ها بین طالبان و ماموران مرزی ایران شدت گرفت.

افغان ها در سه شهر مختلف علیه ایران تظاهرات کردند. تظاهرکنندگان سنگ پرتاب کردند و در برابر یکی از قنسولگری های ایران آتش روشن کردند.یک حمله مرگبار با چاقو که گفته می شود توسط یک مهاجر افغان در مقدس ترین زیارتگاه ایران انجام شده است، این کشور را شوکه کرد. 


شماری از پناهجویان افغان در ایران. عکس: پکچرالیانس/ تون کوین
شماری از پناهجویان افغان در ایران. عکس: پکچرالیانس/ تون کوین


تحلیلگران سیاسی می گویند، حتی در حالی که این دو کشور خواهان وخامت اوضاع نیستند، دشمنی هایی که از مدت پیش مثل آتش زیر خاکستر وجود داشته است، ممکن است که از کنترول خارج شود.

اندریو واتکینس، کارشناس ارشد افغانستان در بنیاد ایالات متحده امریکا برای صلح گفت، ما شاهد یکی از بدترین بحران های آوارگان هستیم که بسیار به آرامی و با پس زمینه یک دشمنی تاریخی پیش می رود. او پیش بینی کرد که در نهایت اوضاع به وخامت خواهد انجامید، مثل آتش فشانی که فوران خواهد کرد.

به گزارش آژانس بین المللی مهاجرت که وابسته به سازمان ملل است، از زمانی که طالبان قدرت را در افغانستان به دست گرفتند، ایران روند اخراج مهاجران افغان را تشدید کرد و هشدار داد، اقتصاد این کشور که درگیر تحریم ها است، توانایی مدیریت سرازیری مهاجران افغان را ندارد.

خطرات برای مهاجران افغانی مانند حسینی که از مرز عبور می کنند، واقعی هستند.

اشلی کارل، معاون رئیس ماموریت این آژانس در افغانستان گفت، در سه ماه نخست سال روان، میزان اخراج از ایران به ۶۰ درصد در ماه افزایش یافته است.

او گفت، بسیاری از ۲۵۱ هزار نفری که در سال روان از ایران اخراج شدند، طی سفر به این کشور زخمی شده بودند و آثار زخم هنوز در آن ها نمایان بود. آن ها از تصادف های موتر، شلیک گلوله و مشقت های دیگر جان به در برده بودند.

روشنگل حکیمی، یک زن ۳۵ ساله که پس از تصرف قدرت توسط طالبان به ایران فرار کرد، گفت که قاچاقبران او را و دختر ۹ ساله اش را یک هفته گروگان گرفتند تا این که خویشانش پول درخواست شده برای آزادی او را پرداخت کردند. او گفت: «آن ها به ما آب آلوده و نان خشک می دادند. ما در حال مرگ بودیم.»

بیشتر بخوانید: ایران سرشماری مهاجران افغان را آغاز کرد

مهاجران خوش شانس سر از تهران پرجمعیت و کوچه های پرازدحام آن درمی آورند. ایران برآورد می کند که در هشت ماه گذشته دست کم یک میلیون افغان در این کشور پناه جسته اند.

زهرا حسینی نیز مانند بسیاری دیگر مدرک اقامت رسمی ندارد. او در برابر آزار و اذیت و سواستفاده آسیب پذیر است.  رئیسش در دکان خیاطی از دادن معاش او خودداری می کند. صاحب خانه اش تهدید می کند که او را بیرون می اندازد.

او به زحمت می تواند برای سیر کردن شکم فرزندانش پول کافی جمع کند. زهرا گفت: ما هیچ چیز نداریم و جایی را هم نداریم که برویم.» او در یک اتاق کوچک در جنوب تهران زندگی می کند که تنها وسایل آن یک اجاق اهداشده، چند چوکی و چند کمپل مخملی است.

در حالی که شمار مهاجران افغان در ایران روز به روز افزایش می یابد، کمک کردن به آن ها دشوارتر می شود. سعید خطیب زاده، سخنگوی وزیر خارجه ایران ماه گذشته اعلام کرد: «روند آمدن امواج مهاجران بی جاشده به ایران نمی تواند ادامه پیدا کند زیرا درایران ظرفیت ها محدود هستند.»


پناهجویان افغان که در ایران به دنبال کار هستند. عکس: دویچویله
پناهجویان افغان که در ایران به دنبال کار هستند. عکس: دویچویله


میزان بیکاری جوانان در ایران از مرز ۲۳ درصد گذشته است. ریال، واحد پول ایران ۵۰ درصد از ارزشی را که از سال ۲۰۱۸ داشت، از دست داده است.

رضا غوبیشوی، تحلیگر مقیم تهران از افزایش اختلافات بین مهاجران أفغان و شهروندان ایران گفت و افزود: «بزرگترین چالش این است که ایران برای رویارویی با وضعیت جدید آوارگان آمادگی ندارد.»

ایران به خاطر یک سلسله حملات خونبار در افغانستان که هدف آن ها اقلیت هزاره شیعه مذهب است، بسیار نگران است. تهدیدات گروه های افراط گرا در افغانستان افزایش می یابد، در حالی که طالبان وعده تامین امنیت را داده بودند. 

عباس حسینی، یک خبرنگار سرشناس افغان در تهران می گوید با توضیح درباره بدگمانی رو به افزایش در ایران گفت: «گزارش هایی هست راجع به برخی افراط گرایان که به آسانی همراه با آوارگان وارد ایران می شوند.»

در ماه گذشته، در مقدس ترین زیارتگاه شیعیان در شهر مشهد ایران خون به راه افتاد. یک مهاجم با چاقو به سه فرد روحانی حمله کرد و دو تن از آن ها را کشت. یک اقدام خشونت آمیز در این محوطه که بسیار به ندرت پیش می آید. در رسانه ها گفته شد که فرد مهاجم یک شهروند افغان و از قوم ازبک می باشد.

در روزهای بعد از آن، موجی از فلم های ویدیویی که احساسات عمومی را برعلیه پناهجویان افغان تحریک می کردند، در شبکه های اجتماعی ایران نشر شد.

در این ویدیوها که شناسایی عاملان نشر آن ها غیرممکن است و تصویرشان محو است، ایرانیانی دیده می شوند که افغان ها را لت و کوب کرده و به آن ها توهین می کنند. در ایران این ویدیوها گمراه کننده خوانده شده و جدی گرفته نشدند، اما در افغانستان در صدر اخبار قرار گرفتند و خشم مردم را برانگیختند. 

بیشتر بخوانید: بحران مهاجرات: روند اخراج پناهجویان افغان از ایران ۶۰ درصد افزایش یافته است

تظاهرکنندگان در هرات با سنگ به قنسول گری ایران حمله کردند و در کابل در برابر سفارت ایران اعتراض کردند. اعتراض کنندگان در پایتخت افغانستان شعار می دادند: «دست از کشتن افغان ها بردارید.» مردم در هرات و ولایت خوست شعار «مرگ بر ایران» سر می دادند.

ایران، کار در نمایندگی های دیپلوماتیکش در افغانستان را به مدت ۱۰ روز به حالت تعلیق درآورد.

حتی در حالی که دروازه قنسولگری افغانستان می سوخت، فرستاده ویژه ایران برای افغانستان سعی کرد افکار عمومی را به مسیر دیگری منحرف کند. حسن کاظمی قمی، عامل تنش های رو به افزایش را «دشمن» نامشخصی دانست که سعی دارد بین دو ملت اختلاف بیاندازد.

امیر خان متقی، وزیر خارجه طالبان نگرانی هایش را با سفیر ایران مطرح کرد.

به نقل از متقی گفته شده است: «بدرفتاری با پناهجویان افغان در ایران بر روابط بین دو کشور تاثیر منفی می گذارد و زمینه توطئه برای دشمنان فراهم می شود.»


مرز افغانستان با ایران: پناهجویان افغان که از ایران اخراج شده اند. عکس: تون کوین
مرز افغانستان با ایران: پناهجویان افغان که از ایران اخراج شده اند. عکس: تون کوین


در پس زمینه این لحن محتاطانه یک تاریخ پرمناقشه قرار دارد.  در سال ۱۹۹۸ چیزی نمانده بود که ایران وارد جنگ با طالبان شود. در آن زمان به قنسولگری ایران در شهر مزار شریف حمله شد و ۱۰ دیپلومات ایرانی کشته شدند.

اما پس از حمله ای که به رهبری نیروهای ایالات متحده امریکا به افغانستان انجام شد، رهبران شیعه مذهب تهران متوجه حضور نظامیان امریکایی در مجاورت مرزهای شان شدند و در برابر ملیشه های سنی طالبان موقف واقع بینانه تری در پیش گرفتند.

حالا تحلیلگران می گویند، هر دو ملت که از اشتراک در سیستم بانکی جهانی محروم شده اند و اشتیاق زیادی برای دریافت پول نقد دارند، به یکدیگر وابسته شده اند. هیچکدام از دو طرف خواهان افزایش بیشتر تنش ها نیست. 

صنم وکیل، معاون مدیر برنامه خاورمیانه و شمال افریقا در «چتم هاوس» گفت: «ایران می تواند از طریق همسایگان، تحریم ها را دور بزند، ارز مبادله کند و اقتصادش را پابرجا نگه دارد.»  

اما این دو همسایه چیزی نمانده بود که در هفته گذشته بایکدیگر در بیافتند. در آن زمان گاردهای طالبان سعی کردند در امتداد مرز جاده جدیدی بسازند. گاردهای ایرانی در پی این اقدام به حالت آمده باش درآمدند. گذرگاه مرزی پر رفت و آمد بسته شد.

این دو کشور که از پیامدهای ادامه تنش ها آگاه هستند، به شدت برای حل این مشکلات راه دیپلوماسی را تعقیب می کنند.  

در هفته گذشته خطیب زاده، سخنگوی وزیر خارجه ایران وعده داد، تهران به دیپلومات های طالبان برای نخستین بار اعتبارنامه می دهد تا به این وسیله امکان رسیدگی به دوسیه های انباشته شده کنسولی فراهم شود.

بیشتر بخوانید: رضاکارانی که به پناهجویان اوکرایینی کمک می کنند، به مرز توانایی های شان رسیده اند

مقام های طالبان برای گفتگو درباره رفتار ایران با آوارگان افغان به تهران سفر کردند.

بسیاری از پناهجویانی که افغانستان را به خاطر سرکوب و فقر به مقصد ایران ترک می کنند، رویاهای بلند پروازانه ای در سر ندارند. آنها بیشتر در بخش ساختمانی، کارخانه و یا در مزارع ایران کار می کنند.

پناهجوی دیگر مانند یاسمین، دختر ۹ ساله روشنگل حکیمی امیدوار است که با خانواده اش به اروپا بیایند. او خیال آلمان را در سر دارد. پدرش که در ولایت لوگر مامور پولیس بود، توسط طالبان کشته شد. یاسمین می گوید که پدرش اهمیت تحصیل را به او فهماند.

یاسمین که در تهران به همراه مادرش در یک اپارتمان فرسوده زندگی می کند گفت: «ما نمی خواهیم آینده بدی داشته باشیم، می خواهیم آدم های باسوادی باشیم، مانند پدرم.»



 

 

در همین زمینه