حواله در عربی و فارسی به معنای انتقال پول است، عکس از رویترز
حواله در عربی و فارسی به معنای انتقال پول است، عکس از رویترز

در مسیر تبعید، مهاجران هزاران یورو را برای پرداخت به قاچاقبران هزینه می‌کنند. تقریباً هیچ کدام آن‌ها این خطر را نمی‌پذیرد که در طول راه با خود پول نقد حمل کند. بیشتر آن‌ها از حواله که یک سیستم موازی، مبهم و غیر قانونی انتقال پول است، استفاده می‌کنند.

مکالمه تلفنی زیر بین یک خبرنگار شبکه خبری «فرانس ۲۴» و یک قاچاقبر در ماه مارچ سال ۲۰۱۷ صورت گرفته است. این روزنامه‌‌نگار عرب‌زبان خود را به عنوان دوست یک مهاجر سوری معرفی ‌می‌کند که نیاز به اطلاعاتی برای رفتن از ترکیه به یونان دارد.

- او در شهر ازمیر [ترکیه] به چه کسی باید پول بپردازد؟

- به یک دفتر حواله پول، بعد کدی را که آن دفتر به او می‌دهد به من بفرستد تا من بتوانم پول را بکشم.

- بنابراین او باید پول خود را به دفتر حواله بسپارد و وقتی که به یونان رسید و گذرنامه خود را دریافت کرد [برای رفتن به یک کشور اروپایی دیگر] کد را [برای کشیدن پول] به شما بفرستد ؟

- به محض این‌که به آلمان رسید باید آن کد را به من بفرستد.

این سیستم مرموز پرداخت پول از طریق «کد» که می‌تواند پول سپرده‌شده را در یک «دفتر انتقال پول» نگهداری کند و دوباره آن را به دارنده‌ی کد بدهد، چیست؟ حواله. سیستمی که در کشور‌های حومه‌ خلیج فارس و جهان عرب رایج است.

حواله سیستم مبهم واریز کردن و انتقال پول است ــ بدون ردیابی و قبض ــ که در واقع بر پایه اعتماد استوار است. این سیستم چگونه کار می‌کند؟

۱- حواله کلاسیک

مثال زیر را در نظر بگیریم: مهاجری بنگلادیشی که می‌خواهد کشورش را به مقصد ترکیه ترک کند. سفر از راه قاچاق و تمامی میانجی‌های این مسیر برای این مهاجر حدود شش هزار یورو هزینه دارد. به دلیل خطر‌هایی که در راه مهاجرت وجود دارد، هیچ مهاجری نمی‌خواهد با این‌ همه پول نقد این راه دشوار را بپیماید. به همین دلیل مهاجر بنگلادیشی ما نزد یک صراف در داکا ــ پایتخت کشور بنگلادش ــ می‌رود و شش هزار یوروی خود را به او می‌سپارد. صراف پول این مهاجر را گرفته و در بدل آن به او یک کد می‌دهد. وقتی که مهاجر بنگلادیشی ما به استانبول در ترکیه رسید، آن کد را به قاچاقبر خود می‌سپارد و قاچاقبر می‌تواند از دفتر انتقال حواله در این کشور پولی را که به «تاکا» ــ واحد پولی کشور بنگلادش ــ واریز شده بود به «لیره» ــ واحد پول ترکیه ــ  به دست آورد.

چندین نوع حواله وجود دارد. نمونه بالا حواله «کلاسیک» نام دارد و دارای شبکه‌های زیادی در چهار گوشه جهان است. به طور معمول حواله دارای یک دفتر مرکزی و دفاتر محلی در مناطق دیگر است.  

انتقال پول از طریق حواله شیوه‌ا‌ی است که شبکه‌های جنایی (تروریست‌ها، مافیایی‌ها، قاچاقچیان انسان، قاچاقبران) آن را ترجیح‌ می‌دهند. دلیلش ساده است : پول می‌چرخد ولی از مکانی به مکان دیگر انتقال پیدا نمی‌کند. چرخیدن پول ردی به جا نمی‌گذارد و از تمامی کنترل‌های قانونی به دور می‌ماند.

حق کمیسیون حواله نیز بسیار پایین بوده جای پول امن است. معامله از طریق حواله به قاچاقبران اطمینان می‌دهد که بدانند مهاجران قادر به پرداخت پول هستند و مهاجران نیز از این که آن مبلغ بقای آن‌ها را در این مسیر خطرناک تضمین می‌کند، راضی اند. قاچاقبر فقط وقتی که مهاجر به مقصد رسید و کد را به او داد می‌تواند دست مزد خود را بگیرد.

خبر نگار شبکه خبری «فرانس ۲۴» اظهارات مهاجران زیادی را گرفته که با استفاده از سیستم حواله در ترکیه از «دریای اژه» عبور کرده به یونان رسیده‌اند. یکی از این مهاجران می‌گوید: «من برای رفتن از ترکیه به موتیلنه (مرکز جزیره لسبوس در کشور یونان) باید هفت صد دالر می‌پرداختم. مبلغ بالایی نبود و آن هم به این دلیل که در طول فصل زمستان مهاجران کمتری این مسیر را می‌پیمایند. صرافی را در شهر ازمیر ترکیه پیدا کردم و او کدی را در ازای پولم به من داد. وقتی وارد بندر مقصد شدم، کد را به او دادم. کار ساده و بدون مشکلی بود.»

قبل از امضای توافقنامه اتحادیه اروپا و ترکیه، در شهر ازمیر که یکی‌ از محلات اصلی مهاجران برای رفتن به اروپا بود صرافان زیادی فعالیت می‌کردند. صرافان با این‌که همه جا نیستند ولی به آسانی پیدا می‌شوند. مهاجران از طریق شبکه‌های اجتماعی با آن‌ها ارتباط برقرار می کنند ــ جایی که آن‌ها به طور منظم روی صفحه فیسبوک خود تبلیغات می کنند. در موارد دیگر، مهاجران با شنیدن از این و آن، دیدن آن‌ها در سرک‌ها و یا اماکن عمومی نیز با صرافان ملاقات می کنند.

۲- کلاهبرداری در سیستم حواله

اگر چه سیستم حواله به طور سنتی بر پایه اعتماد استوار است، ولی کلاهبری نیز در این سیستم رایج است. یک پناهنده سوری که در حال حاضر در کشور آلمان زندگی ‌می‌کند به خبرنگار شبکه خبری «فرانس ۲۴» می‌گوید : «در آغاز همه قاچاقچیان به شما اطمینان می‌دهند.  اما در واقعیت اتفاقات متفاوتی رخ ‌می‌دهند. به‌علاوه، مسئله پرداخت پول پیچیده‌تر از آن چیزی است که می‌گویند. قاچاقچی به شما می‌گوید که تا وقتی کد را به او نداده‌اید، او نمی‌تواند از دفتر حواله پول را بکشد. ولی اگر مهاجر تغییر نظر بدهد و یا با قاچاقبر خود اختلاف پیدا کند، دیگر نمی‌تواند پول سپرده‌شده به دفتر حواله را واپس بگیرد.»

«در اغلب موارد، قاچاقچیان با دفاتر حواله همدست هستند. علاوه بر این، اگر مهاجر پس از ده روز از مکان خود به قاچاقبر خبر ندهد، قاچاقبر در هر حال پول را از دفتر حواله می‌گیرد. قاچاقبری از خود من مبلغ دوهزار یورو را که به یک دفتر حواله سپرده بودم به همین شیوه گرفت. احساس می‌کردم که آن قاچاقبر دروغ می‌گوید و به همین دلیل می‌خواستم پولم را پس بگیرم، ولی فقط توانستم نیم آن ‌را به دست ‌آورم. »

*****

یک نوع حواله دیگر نیز که توسط شهروندان بسیاری از کشورهای آفریقایی و عربی مورد استفاده قرار می گیرد وجود دارد.

این نوع حواله به طور عمده بر شبکه خانوادگی و دوستان متکی است. پول از لحاظ فیزیکی جابه‌جا می شود، اما از کانال‌های بانکی سنتی عبور نمی‌کند ــ  یعنی از طریق انتقال بانکی یا سازمان های بین المللی انتقال پول (مانند وسترن یونیون) نمی‌گذرد.

دلیل اصلی استفاده از این نوع حواله جلوگیری از کمیسیون‌هایی است که بر بانک‌های سنتی و آژانس‌های انتقال پول وارد می‌شود. اما نوع دیگری از کمیسیون نیز وجود دارد که به طور مستقیم به دوستی که قرار است این کار را انجام دهد داده می‌شود. برای کسانی که از این سیستم استفاده می‌کنند، حواله راه حل خوبی است برای انتقال پول به  مناطق دور افتاده یا مناطقی که قربانی جنگ هستند (به عنوان مثال جاهایی که در آن‌ها بانک‌ها ویران شده‌اند).

یک فرد مبلغی را به یک از دوستانش می‌سپارد. او پول را به شخصی در مقصد تعیین‌شده و با نرخ پایین تحویل می‌دهد. در این معامله فقط یک قرارداد لفظی بین آن‌ها وجود دارد.

دیلیپ راتا، کارشناس مهاجرت و انتقال پول در بانک جهانی، به محاجر نیوز می‌گوید :«ما می‌دانیم که حواله گاهی تنها راه انتقال پول به کشور‌های  جنگ‌زده  است. ما این سیستم را (که در اروپا و در بسیاری از نقاط در دنیای غرب غیر قانونی است) تأیید نمی‌کنیم، ولی می دانیم که بسیاری از مردم از این  سیستم استفاده می کنند[...] برای مثال، حواله در کشورهای خلیج بسیار رایج است.»